Suudi Arabistan'da Erken İslam Dönemi Kaya Yazıtları Tarihe Işık Tutuyor

FARUK TOKAT/MEHMET NURİ UÇAR - Suudi Arabistan'da son dönemlerde ortaya çıkarılan erken İslami döneme ait kaya yazıtları, İslam'ın ilk dönemlerine ilişkin tarihi bilgilerin yanı sıra dönemin sosyal hayatı, hac güzergahları ve dini düşünce dünyasına ışık tutuyor.

Sosyolog, Araştırmacı-Yazar ve Epigrafist Müfid Yüksel, AA muhabirine yaptığı değerlendirmede, Arap Yarımadası'nın farklı bölgelerinde bulunan bu yazıtların, klasik kaynaklarda yer almayan bazı ayrıntıları da gün yüzüne çıkardığını ve İslam tarihinin ilk dönemlerine ilişkin önemli birincil kaynaklar arasına girebileceğini ifade etti.

Bu yazıtların önemli bir bölümünün kayalar üzerine kazınmış kısa dua, ayet, tevhid ve iman ifadelerinden oluştuğunu belirten Yüksel, bazı kitabelerde ise yazıyı yazan veya yazının adına yazıldığı kişilerin kimliklerine, kabile ve ailelerine, neseplerine ilişkin bilgilerin bulunduğunu belirtti.

Yüksel, "Yazıtlar, erken İslam toplumunun sosyal yapısı, ticaret ve hac güzergahları ile dönemin dini ve gündelik hayatına ilişkin önemli ipuçları taşıyor." dedi.

Kaya yazıtları eski ticaret ve kervan yollarının izlerini taşıyor

Yüksel, Arap Yarımadası'nda kaya yazıtlarının bulunmasının tesadüf olmadığını, bölgenin tarih boyunca önemli ticaret, kervan ve seyahat güzergahlarına ev sahipliği yaptığını ifade etti.

Şam ile Yemen'in başkenti Sana arasındaki hattın, eski İpek Yolu'nun güneye uzanan kollarından biri olduğunu belirten Yüksel, bu güzergahlar üzerinden insanların Şam'dan Hicaz'a, Hicaz'dan da Yemen'e ulaştığını söyledi.

Mekke ve Medine'nin bu hareketliliğin yaşandığı Hicaz bölgesinde önemli merkezler olduğunu aktaran Yüksel, Mekke'nin bölgesel ticarette öne çıktığını, Medine'de ise tarımsal faaliyetlerin de önemli bir yer tuttuğunu belirtti.

Yüksel, söz konusu kara güzergahlarının deniz yollarıyla da bağlantılı olduğunu ifade ederek, Yenbu ve Cidde'nin yanı sıra Yemen'deki Hudeyde ve Aden gibi limanların bölgenin ticari hareketliliğinde rol oynadığını kaydetti.

Bu limanlar üzerinden Doğu Afrika, Habeşistan ve Sudan'a, diğer taraftan da Hindistan'a ve Hint Alt Kıtası'na ulaşıldığını ekleyen Yüksel, deniz ve kara güzergahlarının birbirine bağlanmasının Arap Yarımadası'ndaki insan ve ticaret hareketliliğini artırdığını belirtti.

Bu hareketliliğin, insanların geçtikleri ve konakladıkları güzergahlardaki kaya yüzeylerine yazılar bırakmasına da zemin hazırladığını belirten Yüksel, Arap Yarımadası'nda bulunan yazıtların önemli bir bölümünün eski ticaret ve kervan yollarının geçtiği bölgelerde görülmesinin bu açıdan anlamlı olduğunu söyledi.

Yüksel, "İslamiyet'ten çok öncesine, 400-500 yıl öncesine giden yazıtlar var. Bunlar farklı dillerde ve alfabelerde." dedi.

Bölgede Aramice, Safaitik, Semudi ve Nabati yazıların yanı sıra Güney Arabistan'da kullanılan Müsned yazısı ve alfabesi gibi farklı yazı sistemlerine ait örneklerin bulunduğunu belirten Yüksel, kuzey bölgelerde Bizans ve Roma dünyasıyla ilişkilerin de etkisiyle Yunanca yazıtların tespit edildiğini aktardı.

Arap yazısının gelişimi kaya yazıtlarından izlenebiliyor

Yüksel, erken dönem yazıtların yalnızca tarih araştırmaları açısından değil, Arap yazısının oluşum ve gelişim sürecinin takip edilmesi bakımından da önem taşıdığına işaret etti.

Arap yazısı oluşum sürecinin Nabati yazı geleneğiyle bağlantılı olduğunu belirten yüksel, Nabati yazının ise daha geride Aramice yazıyla bağlantılı bir gelişim gösterdiğini ifade etti.

Yüksel, İslamiyet'ten yaklaşık 200-250 yıl önce Arap yazısının belirginleşmeye başladığını, erken dönemlerde Hicazi yazı olarak nitelendirilen yazı biçimlerinin ortaya çıktığını, daha sonraki süreçte ise Medeni ve Kufi yazı geleneklerinin geliştiğini anlattı.

Kaya yazıtlarının, bu değişimin izlenmesine imkan veren önemli malzemeler arasında bulunduğunu belirten Yüksel, yazıtların dil, imla ve harf biçimleri üzerinden dönemsel farklılıkların takip edilebildiğini söyledi.

Yazıtlar yalnızca tarih değil, gündelik hayat hakkında da bilgi veriyor

Yüksel, kaya yazıtlarının öneminin, yalnızca üzerinde yazan isim veya tarihlerden ibaret olmadığına işaret etti.

Kısa dua cümleleri, kişisel ifadeler, isimler, soy bilgileri, seyahat, bazı gazalar ve hacla ilgili kayıtlar, kısa mesajlar ve bazı durumlarda birbirine cevap niteliğindeki yazıların da kaya yüzeylerinde yer aldığını belirten Yüksel, bu örneklerin erken dönem toplumunun gündelik hayatına ilişkin ipuçları sunduğunu söyledi.

Bazı yazıtlarda insanların birbirlerine cevaplar bıraktığını, hatta kişisel tartışma veya hakaret içeren örneklerin de bulunduğunu aktaran Yüksel, bunların dönemin sosyal ve kültürel yapısının anlaşılması bakımından önem taşıdığını ifade etti.

Yüksel, "Bunlar sadece büyük tarihi olayları anlatan metinler değil. İnsanların kim olduğunu, nereden geldiğini, nereye gittiğini, hangi sosyal gruba mensup olduğunu ve bazen ne düşündüğünü anlamamıza yardımcı oluyor." değerlendirmesinde bulundu.

Sahabe ve erken dönem Müslümanlarına ilişkin yeni veriler ortaya çıkıyor

Erken İslami dönem yazıtlarının önemli bir bölümünde şahıs isimleri ve soy bilgilerine rastlandığını belirten Yüksel, bunların klasik İslam tarihi kaynaklarıyla karşılaştırılması halinde yeni sonuçlara ulaşılabileceğini söyledi.

Yüksel, bazı yazıtlarda şahısların birkaç nesil geriye kadar soylarının kaydedildiğini, kişilerin kimliklerine, kabile ve ailelerine, neseplerine ve mensubiyet bilgilerine de yer verildiğini belirterek, bu kayıtların rical, tabakat ve siyer kaynaklarındaki bilgilerin kontrol edilmesine imkan sağlayabileceğini ifade etti.

Bazı yazıtların klasik kaynaklarda geçen isimlerin doğru okunmasına veya kimliklerinin daha net belirlenmesine katkı sağladığını belirten Yüksel, "Bazı kaynaklarda Hadis ravilerinin isimleri yanlış yazılmış olabiliyor. Yazıtlarda ise kişinin nesebi, kabilesi ve mensubiyeti daha ayrıntılı şekilde karşımıza çıkabiliyor." dedi.

Yüksel, bu nedenle yazıtların klasik kaynakların yerine geçen belgeler olarak değil, onları tamamlayan ve gerektiğinde yeniden değerlendirmeye imkan veren birincil kaynaklar olarak ele alınması gerektiğini vurguladı.

Azatlı kölelere ait yazıtlar erken toplumun sosyal yapısına ışık tutuyor

Yazıtlar arasında azatlı kölelere ait olanların da bulunduğuna işaret eden Yüksel, yazıtlardaki "mevla", "gulam" ve "feta" gibi ifadelerin kişilerin sosyal statülerine ilişkin ipuçları verdiğini belirtti.

Yüksel, özellikle azatlı kölelere ait bazı yazıtlarda dikkat çekici imla ve hat özellikleri bulunduğunu söyledi.

Kölelerin ve azatlı kölelerin yazılarının bazı örneklerde oldukça düzgün olduğuna işaret eden Yüksel, kuzeyden, Bizans ve Sasani coğrafyasından gelen bazı kişilerin, özellikle kölelerin, İslam öncesi ve erken dönemlerde efendilerine aynı zamanda katiplik görevlerinde bulunmuş olabileceğini ifade etti.

Yüksel, bu yazıtların erken İslam toplumundaki kölelik, azatlılık, eğitim ve yazı kültürü arasındaki ilişkilere dair araştırmalara da katkı sağlayabileceğini kaydetti.

Ebu Leheb'in torunlarından sahabe ailelerine uzanan kayıtlar

Yüksel, Hz. Ömer'in (RA) torunları ve ahfadı, Hz. Zübeyr'in (RA) torunları ve ahfadı, Ka'b bin Malik'in (RA) torunları ve ahfadı gibi bazı ailelerin nesiller boyunca aynı bölgelerde kaya yazıtları bıraktığını belirterek, bu durumun ailelerin dini ve sosyal dönüşümlerinin takip edilmesine imkan verdiğini söyledi.

Ebu'l-Yeser, Ebu Sebre gibi Bedir gazilerine, onların çocuklarına ve torunlarına ait olduğu değerlendirilen yazıtların bulunduğunu belirten Yüksel, Ebu Leheb'in torunlarına ait olduğu değerlendirilen ailevi yazıtların da dikkat çekici örnekler arasında yer aldığını ifade etti.

Yüksel, bu tür bulguların, klasik kaynaklarda genel hatlarıyla anlatılan toplumsal ve dini dönüşümlerin somut yazılı izlerini ortaya koyabileceğini belirtti.

Taif'teki yazıt İslam öncesi dönemin yazı kültürüne ilişkin dikkat çekici bir örnek

Yüksel, erken İslami dönem yazıtlarının yanı sıra İslamiyet öncesi döneme ait kaya yazıtlarının da erken İslam tarihinin arka planını anlamak açısından önemli olduğunu söyledi.

Bu kapsamda Taif'te keşfedilen ve Hanzala bin ABD Amr'a ait olduğunu değerlendirdiği bir yazıtı örnek gösteren Yüksel, söz konusu yazıtta "Bismik Rabbena (Rabbimizin ismiyle)" ifadesinin yanı sıra Hanzala bin ABD Amr adına rastlandığını belirtti.

Yüksel, yazıtın İslam öncesi dönemde kullanılan dini ifadelerin ve dönemin yazı kültürünün anlaşılması açısından önem taşıdığını ifade etti.

Söz konusu yazıtın daha sonra farklı araştırmacılar tarafından da incelendiğini belirten Yüksel, bu tür buluntuların İslamiyet öncesi Arap toplumunun yalnızca sözlü kültürden ibaret olmadığına ilişkin tartışmalarda da dikkate alınabileceğini söyledi.

Yüksel, Muğla'nın Datça ilçesindeki antik Knidos kentinde de Müslümanların Hicri 54, 57 ve 98 yıllarındaki gazveleriyle bağlantılı Arapça yazıtların bulunduğunu kaydetti.