Türk dünyasının 34 yıllık iş birliği yürüyüşü: Türk cumhuriyetlerinin bağımsızlığıyla başladı

Türkiye’de kardeş Türk topluluklarına ilgi her zaman güçlü oldu.

Kardeşlik bağına dayanan bu ilgi, 1991’de Sovyetler Birliği’nin dağılması ve Türk cumhuriyetlerinin bağımsızlıklarını kazanmasının ardından ise siyasi ve diplomatik alanda da iş birliği hedefi haline geldi.

İLK ZİRVENİN 34’ÜNCÜ YILI

Azerbaycan, Türkmenistan, Özbekistan, Kazakistan ve Kırgızistan’ı ilk tanıyan ülkelerden biri olan Türkiye, ortak tarih ve kültür bağlarının güçlü siyasi ve diplomatik ilişkilere dönüşmesi için de girişimler başlattı.

19-20 Haziran 1992 tarihlerinde Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan'ın kültür bakanları bir araya geldi.

Bu kapsamda atılan ilk adımlardan biri 30-31 Ekim 1992 tarihlerinde Türkiye’nin ev sahipliğinde düzenlenen Türk Dili Konuşan Ülkeler Devlet Başkanları Zirvesi oldu.

TÜRK DÜNYASI LİDERLERİ BULUŞTU

Zirveye Türk cumhuriyetlerinin o tarihteki liderleri; Azerbaycan Cumhurbaşkanı Ebulfez Elçibey, dönemin Türkmenistan Cumhurbaşkanı Saparmurat Niyazov, dönemin Özbekistan Cumhurbaşkanı İslam Kerimov, dönemin Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev, dönemin Kırgızistan Cumhurbaşkanı Askar Akayev katıldı.

Ankara’da TBMM’deki Şeref Salonu’nda düzenlenen zirvede dönemin Cumhurbaşkanı Turgut Özal ve dönemin Başbakanı Süleyman Demirel konuşma yaptı.

İLK ADIM

Zirvede siyasi, ekonomik ve kültürel ilişkilerin geliştirilmesi, eğitim alanında ortak çalışmalar yürütülmesi ve Türk cumhuriyetleri arasındaki dayanışmanın güçlendirilmesi hedeflendi.

Türk dünyası liderlerinin ilk kez ortak bir siyasi platformda buluştuğu zirve, ilerleyen yıllarda kurumsallaşacak olan iş birliği adımlarının ilk nüvesi oldu.

TÜRKSOY KURULDU

12 Temmuz 1993'te Kazakistan’ın Almatı kentinde imzalanan anlaşmayla Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı kuruldu.

Merkezinin Ankara olarak belirlenen teşkilatın kısa adının TÜRKSOY olmasına karar verildi.

Türk dünyasının ortak kültürel mirasını koruma, Türk dili konuşan topluluklar arasındaki kültürel ilişkileri geliştirme ve ortak etkinlikler düzenleme hedefiyle kurulan TÜRKSOY, Türk cumhuriyetleri arasındaki ilk kurumsal yapı oldu.

DEVAM EDEN ZİRVELER

İlki 1992’de yapılan Türk Dili Konuşan Ülkeler Devlet Başkanları Zirvesi kapsamında Türk cumhuriyetleri liderleri ilerleyen yıllarda da bir araya gelmeye devam etti.

Türk dünyası liderleri 1994'te İstanbul'da, 1995'te Bişkek'te, 1996'da Taşkent'te, 1998'de Astana'da, 2000'de Bakü'de ve 2001'de yeniden İstanbul'da bir araya geldi.

PARLAMENTOLAR ARASI İŞ BİRLİĞİ

Cumhurbaşkanları ve hükümetler tarafından yürütülen temaslardan sonra 2008 yılında da 4 Türk cumhuriyeti arasında parlamentolar arası iş birliğini hedefleyen Türk Dili Konuşan Ülkeler Parlamenter Asamblesi (TÜRKPA) kuruldu.

Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan ve Kırgızistan tarafından Dolmabahçe Sarayı’nda imzalanan İstanbul Anlaşması sonucunda kurulan TÜRKPA’nın sekreteryasının Azerbaycan’ın başkenti Bakü’de yerleşik olmasına karar verildi.

TÜRKPA’nın 2023’te Ankara’daki 12’nci genel kurulunda Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti de gözlemci statüsünde birliğe dahil edildi.

KURUMLAŞMA ADIMI

Türk devletleri arasındaki ilişkilerin kurumsallaşmasındaki en önemli dönüm noktası ise 3 Ekim 2009 tarihinde Azerbaycan’ın Nahçıvan kentinde düzenlenen Türk devletleri liderleri zirvesinde yaşandı.

Zirvede Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan ve Kırgızistan tarafından Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi'nin kurulmasını öngören Nahçıvan Anlaşması imzalandı.

Bu anlaşmayla, liderler zirveleri ile yürüyen ilişkilerin kalıcı bir teşkilat çatısı altında yürütülmesinin önü açıldı.

2010’da İstanbul’daki zirvede, Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi’nin daimi sekretaryası oluşturuldu.

ÖZBEKİSTAN DA KATILDI

Konsey’in oluşmasıyla birlikte Türk devletleri arasındaki siyasi iş birliği, kurumsal bir mekanizma ile yürütülecek yeni bir dönemin başlamasını sağladı. 

2011’de ilk zirvesi Almatı’da düzenlenen Konsey’in sonraki yıllarda Bişkek, Gebele, Bodrum, Astana, Çolpon-Ata ve Bakü'de düzenlenen toplantılarında iş birliği alanlarını geliştiren kararlar alındı.

2019’da Bakü’deki zirvede Özbekistan da Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi'ne katıldı. 2018’de ise Macaristan, gözlemci üye statüsüyle teşkilata dahil oldu.

TÜRK DÜNYASI 2040 VİZYONU

12 Kasım 2021 tarihinde İstanbul’da düzenlenen zirve ile Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi'nin adı bugünkü Türk Devletleri Teşkilatı olarak değiştirildi.

Toplantıda Türk devletleri arasında daha kapsamlı bir iş birliği amacıyla Türk Dünyası 2040 Vizyonu kabul edildi.

Türk Dünyası 2040 Vizyonu belgesiyle Türk cumhuriyetlerinin ilerleyen yıllarda ekonomi, enerji, eğitim ve kültür alanlarında iş birliğini derinleştiren hedefler kabul edildi.

KKTC DE GÖZLEMCİ ÜYE OLDU

Aynı toplantıda Türkmenistan da gözlemci üye statüsünde teşkilata kabul edildi.

2022 yılında Özbekistan’ın Semerkant şehrindeki zirvede ise KKTC gözlemci üye olarak teşkilata dahil edildi.

“TÜRK ASRI”

Türk Devletler Teşkilatı’nın 13’üncü zirvesi de bu hafta, 30 Ekim’de Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın ev sahipliğinde “Türk Asrı: Dilde, Fikirde, İşte Birlik” temasıyla Ankara’da düzenlendi.

1992 yılında Türkiye’nin çabaları ve öncülüğünde, Türk cumhuriyetleri arasında güçlü bir iş birliğini hedefleyen girişimler, aradan geçen 34 yılda Türk dünyasının ortak hareket etme arayışının temel platformu halini aldı.

Ortak tarih ve kültür mirasını güçlü ekonomik, siyasi ve stratejik iş birliklerine dönüştürmeyi hedefi bugün Türk Devletler Teşkilatı ile yoluna devam ediyor.

Kaynak: {Haber Merkezi}